Klooster Claercamp
Het is moeilijk om je voor te stellen, maar waar nu in een flauwe bocht in de Klaarkampsterswei bij Rinsumageast op het eerste gezicht niet veel meer is te zien dan een weiland met sloten, heeft vierhonderd jaar lang de abdij Klaarkamp gestaan. Klaarkamp is rond het jaar 1165 gebouwd. Tegen het einde van de middeleeuwen stonden in het huidige Friesland, Groningen en het Duitse Ost-Friesland tezamen maar liefst 121 kloosters waarvan 17 cisterciënzerkloosters. Klaarkamp was het eerste cisterciënzerklooster.
De abdij was omringd door een grachtstelsel dat verbonden was aan een meer en aan een vaarroute richting zee. Het gebouwencomplex met een zestig meter lange kloosterkerk, was voorzien van een ingenieus systeem voor de aan- en afvoer van water. Naast het klooster stonden werkplaatsen en agrarische gebouwen. Klaarkamp stond op een terp van ruim 4 meter hoog en vier voetbalvelden groot, zo’n anderhalve kilometer verwijderd van de zandrug waarop het dorp Rinsumageast was gebouwd. Mede dankzij de gunstige ligging op die zandrug (geest), op de grens van klei- en veengebieden, had het dorp zich rond 1100 ontwikkeld tot een belangrijk religieus en strategisch centrum in de regio. De stichting van het klooster paste daar goed bij.
In het lage land lagen talloze terpen die mens en dier al eeuwenlang beschermden tegen het zeewater. Het waren de kloosters, en met name ook dat van Klaarkamp, die een grote rol in hebben gespeeld in de aanleg van dijken, dammen en sluizen. Dit zorgde niet alleen voor een betere waterbeheersing, het was de landbouw en daarmede ook de gehele economie die hierdoor een flinke impuls kreeg. De monniken van Klaarkamp introduceerden in de regio het gebruik van baksteen als bouwmateriaal. Naast watermanagement, landontginning, landbouw en hun monastieke taken waren ze actief op het gebied van de handel, de zeevaart en het lokaal bestuur.
Ten tijde van de Reformatie zijn de kloosters allemaal geconfisqueerd. Daarna zijn ze gesloten en vervolgens geheel dan wel grotendeels afgebroken. Klooster Claercamp is in 1580 volledig afgebroken maar het heeft nog generaties lang geduurd voordat al het puin was verwijderd. Toen in 1940 de laatste resten van terp werden afgevoerd, heeft op het nippertje nog archeologisch onderzoek kunnen plaatsvinden. Hier zijn ook nog foto’s van bewaard gebleven. Door het onderzoek hebben we nu een redelijke beeld van hoe het klooster er ongeveer uit moet hebben gezien. In 2010 heeft nog een aanvullend onderzoek plaatsgevonden door de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed hetgeen heeft geleid tot de aanwijzing van het terrein als archeologisch rijksmonument.
De sporen van al het monnikenwerk zijn nog overal in het landschap aanwezig maar ze springen niet direct in het oog. Sommige weg- en straatnamen verwijzen naar de tijden waarin de kloosters nog fier overeind stonden. Het klooster Klaarkamp en de terp waarop de gebouwen stonden, zijn volledig verdwenen. De grond waar vroeger de terp op heeft gestaan, bevat alleen nog puin. De grachten die vroeger om het klooster lagen, zijn nog aanwezig maar het zijn nu niet veel meer dan smalle slootjes. Het hele terrein is licht geaccidenteerd, zeker daar waar ooit werkplaatsen hebben gestaan. Van het Klaarkampster meer resteert nog een ondiep meertje met brak water dat nu onderdeel is van een uniek natuurgebied waar ook zoutminnende planten groeien. Aan de hand van luchtfoto’s en hoogtekaarten is vaak beter dan met het blote oog te zien hoe het terrein er nu bij ligt en waar vroeger iets gestaan moet hebben. Digitaal beschikbare historische kaarten geven inzicht in hoe ruilverkaveling het landschap heeft veranderd. Vooral in de laatste honderd jaar zijn oude wegen en waterlopen van en naar het kloosterterrein verlegd dan wel volledig vervangen door nieuwe verbindingen, zonder veel respect voor wat er ooit is geweest.
In het Museum Dokkum* worden tal van archeologische vondsten van Klaarkamp bewaard, zoals de muntschat die in 1932 bij toeval is gevonden op het voormalige kloosterterrein en die stamt uit de tijd dat de pest dood en verderf over het land zaaide. Ook buiten de muren van het museum herinnert nog veel aan Klaarkamp. De naam van het eiland Schiermonnikoog verwijst naar vroeger tijden toen op het eiland een uithof was gevestigd van de ‘schiere’ (in grijze pijen gehulde) monniken van Klaarkamp. In 2015 is hier een nieuw klooster van cisterciënzermonniken gesticht.
Binnen een straal van circa 1 kilometer om het verdwenen klooster van Klaarkamp, staan de Alexanderkerk in Rinsumageast, het kerkmuseum in Janum en de kloosterkapel van Sibrandahûs. Met elkaar zijn ze nauw verbonden aan het verhaal van het klooster Klaarkamp. Dat geldt uiteraard ook voor de geschiedenis van de ‘dochter’- kloosters van Klaarkamp. Het meest prominente voorbeeld hiervan is gesitueerd in Aduard, vlakbij Groningen. Hier staat nog de infirmerie overeind van de Sint Bernardusabdij, ooit een van de grootste abdijen van Europa. De voormalige ziekenzaal is voorzien van prachtig baksteenwerk en is nu onderdeel van het naastgelegen kloostermuseum. Het uit de Bernardusabdij voortgekomen klooster van Ihlow (in feite dus een ‘kleindochter’ van Klaarkamp) kan hier ook niet onvermeld blijven. Ihlow ligt in Duitsland, een uur rijden vanaf Aduard. De zeer actieve ‘Klosterverein’ van Ihlow heeft de contouren van de vroegere kloosterkerk in staal gereconstrueerd en men heeft in een crypte daaronder een prachtig museum gerealiseerd.
Op dit moment is er een verkleinde tentoonstelling aanwezig in het museum, omdat er een verbouwing gaande is. Bent u benieuwd naar een rondleiding en/of lezing? Ook dit kan worden verzorgd.
De abdij was omringd door een grachtstelsel dat verbonden was aan een meer en aan een vaarroute richting zee. Het gebouwencomplex met een zestig meter lange kloosterkerk, was voorzien van een ingenieus systeem voor de aan- en afvoer van water. Naast het klooster stonden werkplaatsen en agrarische gebouwen. Klaarkamp stond op een terp van ruim 4 meter hoog en vier voetbalvelden groot, zo’n anderhalve kilometer verwijderd van de zandrug waarop het dorp Rinsumageast was gebouwd. Mede dankzij de gunstige ligging op die zandrug (geest), op de grens van klei- en veengebieden, had het dorp zich rond 1100 ontwikkeld tot een belangrijk religieus en strategisch centrum in de regio. De stichting van het klooster paste daar goed bij.
In het lage land lagen talloze terpen die mens en dier al eeuwenlang beschermden tegen het zeewater. Het waren de kloosters, en met name ook dat van Klaarkamp, die een grote rol in hebben gespeeld in de aanleg van dijken, dammen en sluizen. Dit zorgde niet alleen voor een betere waterbeheersing, het was de landbouw en daarmede ook de gehele economie die hierdoor een flinke impuls kreeg. De monniken van Klaarkamp introduceerden in de regio het gebruik van baksteen als bouwmateriaal. Naast watermanagement, landontginning, landbouw en hun monastieke taken waren ze actief op het gebied van de handel, de zeevaart en het lokaal bestuur.
Ten tijde van de Reformatie zijn de kloosters allemaal geconfisqueerd. Daarna zijn ze gesloten en vervolgens geheel dan wel grotendeels afgebroken. Klooster Claercamp is in 1580 volledig afgebroken maar het heeft nog generaties lang geduurd voordat al het puin was verwijderd. Toen in 1940 de laatste resten van terp werden afgevoerd, heeft op het nippertje nog archeologisch onderzoek kunnen plaatsvinden. Hier zijn ook nog foto’s van bewaard gebleven. Door het onderzoek hebben we nu een redelijke beeld van hoe het klooster er ongeveer uit moet hebben gezien. In 2010 heeft nog een aanvullend onderzoek plaatsgevonden door de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed hetgeen heeft geleid tot de aanwijzing van het terrein als archeologisch rijksmonument.
De sporen van al het monnikenwerk zijn nog overal in het landschap aanwezig maar ze springen niet direct in het oog. Sommige weg- en straatnamen verwijzen naar de tijden waarin de kloosters nog fier overeind stonden. Het klooster Klaarkamp en de terp waarop de gebouwen stonden, zijn volledig verdwenen. De grond waar vroeger de terp op heeft gestaan, bevat alleen nog puin. De grachten die vroeger om het klooster lagen, zijn nog aanwezig maar het zijn nu niet veel meer dan smalle slootjes. Het hele terrein is licht geaccidenteerd, zeker daar waar ooit werkplaatsen hebben gestaan. Van het Klaarkampster meer resteert nog een ondiep meertje met brak water dat nu onderdeel is van een uniek natuurgebied waar ook zoutminnende planten groeien. Aan de hand van luchtfoto’s en hoogtekaarten is vaak beter dan met het blote oog te zien hoe het terrein er nu bij ligt en waar vroeger iets gestaan moet hebben. Digitaal beschikbare historische kaarten geven inzicht in hoe ruilverkaveling het landschap heeft veranderd. Vooral in de laatste honderd jaar zijn oude wegen en waterlopen van en naar het kloosterterrein verlegd dan wel volledig vervangen door nieuwe verbindingen, zonder veel respect voor wat er ooit is geweest.
In het Museum Dokkum* worden tal van archeologische vondsten van Klaarkamp bewaard, zoals de muntschat die in 1932 bij toeval is gevonden op het voormalige kloosterterrein en die stamt uit de tijd dat de pest dood en verderf over het land zaaide. Ook buiten de muren van het museum herinnert nog veel aan Klaarkamp. De naam van het eiland Schiermonnikoog verwijst naar vroeger tijden toen op het eiland een uithof was gevestigd van de ‘schiere’ (in grijze pijen gehulde) monniken van Klaarkamp. In 2015 is hier een nieuw klooster van cisterciënzermonniken gesticht.
Binnen een straal van circa 1 kilometer om het verdwenen klooster van Klaarkamp, staan de Alexanderkerk in Rinsumageast, het kerkmuseum in Janum en de kloosterkapel van Sibrandahûs. Met elkaar zijn ze nauw verbonden aan het verhaal van het klooster Klaarkamp. Dat geldt uiteraard ook voor de geschiedenis van de ‘dochter’- kloosters van Klaarkamp. Het meest prominente voorbeeld hiervan is gesitueerd in Aduard, vlakbij Groningen. Hier staat nog de infirmerie overeind van de Sint Bernardusabdij, ooit een van de grootste abdijen van Europa. De voormalige ziekenzaal is voorzien van prachtig baksteenwerk en is nu onderdeel van het naastgelegen kloostermuseum. Het uit de Bernardusabdij voortgekomen klooster van Ihlow (in feite dus een ‘kleindochter’ van Klaarkamp) kan hier ook niet onvermeld blijven. Ihlow ligt in Duitsland, een uur rijden vanaf Aduard. De zeer actieve ‘Klosterverein’ van Ihlow heeft de contouren van de vroegere kloosterkerk in staal gereconstrueerd en men heeft in een crypte daaronder een prachtig museum gerealiseerd.
Op dit moment is er een verkleinde tentoonstelling aanwezig in het museum, omdat er een verbouwing gaande is. Bent u benieuwd naar een rondleiding en/of lezing? Ook dit kan worden verzorgd.
